ارائه مدل یکپارچۀمدیریت آلودگیهای محیطزیستی در سکونتگاههای غیررسمی بر اساس چهارچوب DPSIR (مطالعۀ موردی: شهر مشهد)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم محیطزیست، دانشکدۀ منابع طبیعی و محیطزیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران، ایران

2 استاد گروه مهندسی محیطزیست، دانشکدۀ منابع طبیعی و محیطزیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران، ایران

3 استاد گروه مهندسی صنایع چوب و کاغذ، دانشکدۀ منابع طبیعی و محیطزیست، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران، ایران

چکیده

امروزه سکونتگاههای غیررسمی، شاخصۀ اصلی گسترش شهرنشینیِ ناپایدار در دنیا بهشمار میآیند. مشکلات محیطزیستی این سکونتگاهها، درهمتنیدگی جدی با جنبههای اقتصادی و اجتماعی فعالیتهای انسانی دارد؛ چهارچوب نیروی محرکه، فشار، وضعیت، اثر، پاسخ (DPSIR) روشی انعطافپذیر است که هم فاکتورهای اقتصادی و اجتماعی و هم فاکتورهای محیطزیستی را در ارزیابی آلودگیهای محیطزیستی در نظر میگیرد. در این پژوهش با روش مشاهدۀ مبتنی بر پیمایش میدانی، فراتحلیل مطالعات پیشین، مطالعات کتابخانهای و بررسی اسناد بالادستی و سندهای توسعۀشهری مشهد، مؤلفههای اصلی DPSIR در موضوع پژوهش شناسایی شدند؛ سپس با استفاده از روش مصاحبۀ نیمهساختاریافته با گروه خبرگان بر مبنای شاخصهای استخراجشدۀ اصلی، نظر ایشان، گردآوری و با استخراج و دستهبندی عوامل مطرحشده توسط خبرگان و حذف همپوشانیها با عوامل اولیۀ استخراجشده توسط نویسندگان و تلفیق گویههای همسو، عوامل نهایی مؤثر در آلودگی محیطزیستی سکونتگاههای غیررسمی مشهد شناسایی شدند. در ادامه با تحلیل عوامل نهایی، مدل مفهومی یکپارچۀمدیریت آلودگیهای محیطزیستی در سکونتگاههای غیررسمی شهر مشهد بهدست آمد. افزایش جمعیت ناشی از نرخ بالای مهاجرت به شهر مشهد و توسعۀ نامتوازن فضایی- کالبدی سکونتگاههای غیررسمی، ویژگیهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی حاکم بر این سکونتگاهها، در کنار پایین بودن سواد محیطزیستی ساکنان و نبود حکمروایی خوب شهری، بهعنوان مهمترین نیروهای محرکهدر ایجاد آثار آلودگیهای محیطزیستی در سکونتگاههای غیررسمی شهر مشهد شناسایی شدند. متناسب با این آثار، پاسخهایی نشانگر سیاستگذاری و برنامهریزی توسعۀ پایدار این سکونتگاهها ارائه شدند. در چهارچوب DPSIR، ارتباط بین پاسخها و اثرات متقابل است و این انعطافپذیری را دارد تا با پایش اثرات، راهکارها تعدیل یا تشدید یا جایگزین شوند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Providing a Integrated Model of Environmental Pollution Management in Informal Settlements Based on DPSIR framework (Case Study: Mashhad City)

نویسندگان [English]

  • Hasan Amirbeigy 1
  • Nabiollah Mansouri 2
  • AmirHooman Hemmasi 3
1 Ph.D. Student of Environmental Science, Faculty of Natural Resources and Environment, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Professor, Department of Environmental Engineering, Faculty of Natural Resources and Environment, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
3 Professor, Department of Wood and Paper industry Engineering, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Today, informal settlements are a major indicator of the spread of unsustainable urbanization in the world. The environmental problems of these settlements are seriously intertwined with the economic and social aspects of human activities; DPSIR framework is a flexible approach that considers both economic and social factors as well as environmental factors in assessing environmental pollution. In this research with field survey based observation method, Meta-analysis of previous studies, Library studies and review of upstream documents, the main components of DPSIR were identified in the research topic; Then, using the semi-structured interview method with panel of experts based on the main extracted indicators, Their opinions are collected and then by extracting and categorizing the factors proposed by the experts and removing the overlaps with the primary factors extracted by the authors and combining synonymous items, final effective factors in environmental pollution of informal settlements of Mashhad were identified. Then, by analyzing the final factors, an integrated conceptual model of environmental pollution management in informal settlements of Mashhad was obtained. Population growth due to high Immigration rate to Mashhad and unbalanced spatial-physical development of informal settlements, social, cultural and economic characteristics of these settlements, along with low environmental literacy of residents and lack of good urban governance as the most important driving forces in creating the effects of environmental pollution in informal settlements of Mashhad were identified. In accordance with these works, policy making and planning responses were provided in order to create a situation of sustainable development of these settlements.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Environmental pollution
  • Informal Settlements
  • DPSIR framework
  • Mashhad City
ایران‌دوست، ک (1389). سکونتگاه‌های غیررسمی و اسطوره حاشیه‌نشینی. تهران: سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری تهران.
ایران‌دوست، ک، اعظمی، م،  تولایی، ر (1393). «شاخص‌های تعریف و تعیین سکونتگاه‌های غیررسمی در ایران». مطالعات و پژوهش‌های شهری منطقه‌ای، 6 (21)، 43ـ 60.
بهمنی، س، همتی، ر، ملتفت، ح، ایزدی جیران، ا (1397). «مرور نظام‌مند مطالعات انجام‌شده در زمینۀ حاشیه‌نشینی (1375 تا 1396)». رفاه اجتماعی، 18 (71)، 85ـ 134.
ترکمن‌نیا، ن (1397). آینده‌پژوهی الگوی گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی در کلان‌شهر مشهد. رسالۀ دکتری رشتۀ جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری. گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکدۀ برنامه‌ریزی و علوم محیطی، دانشگاه تبریز.
ترکمن‌نیا، ن، قربانی، ر، خوارزمی، ا (1397). «ارزیابی سیستمی عوامل شکل‌گیری و گسترش سکونتگاه‌های غیر‌رسمی کلان‌شهر مشهد». جغرافیا و توسعۀ فضای شهری، 5 (2)، 23ـ 42.
ثمره هاشمی، م، باقری، ع (1399). «ارزیابی یکپارچه سامانه‌های منابع آب مبتنی بر نگرش سیستمی». تحقیقات منابع آب ایران، 16 (1)، 212ـ 228.
خطیبی، ع، دانه‌کار، ا، پورابراهیم، ش، وحید، م (1394). «معرفی مدل DPSIR و قابلیت کاربرد آن در تصمیم‌گیری‌های محیط‌ زیستی». انسان و محیط‌ زیست، 13 (4)، 65ـ 79.
زبردست ، ل، حیدری، ا، صالحی، ا (1396). «ارائۀ برنامه‌ریزی یکپارچۀ محیط‌ زیستی پسماند با استفاده از چارچوب نیروی محرکه، فشار، وضعیت، اثر و پاسخ (DPSIR)، مطالعۀ موردی: کلان‌شهر تهران». پایداری، توسعه و محیط‌ زیست، 4 (3)، 55ـ 68.
شاهی، ا، زبردست، ل، صالحی، ا، صالحی، ر (1397). «تحلیل عوامل مؤثر در وضعیت محیط‌ زیست انسانی شهر تهران بر اساس مدل DPSIR».پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 50 (2)، 277ـ 295.
شرکت آب منطقه‌ای خراسان رضوی، اطلاعات آماری (https://www.khrw.ir/).
رهنما، م (1397). سند توسعۀ محیط‌ زیست کلان‌شهر مشهد. مشهد: معاونت محیط‌ زیست و خدمات شهری مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد.
کریمی، م (1399). آمارنامه شهر مشهد، سال 1398. به سفارش شورای اسلامی شهر مشهد‌. مشهد: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری مشهد، انتشارات بوی شهر بهشت.
صرّافی، م (1381). «به سوی نظریه‌ای برای ساماندهی اسکان غیررسمی‌ـ از حاشیه‌نشینی تا متن شهرنشینی». هفت‌شهر، 3 (8)، 5ـ 11.
صرّافی، م (1387). «ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی کشور در پرتو حکمروایی خوب شهری». هفت شهر، 2 (24‌ـ23)، 4ـ 13.
یوسفی، ح، تقوی، ل، آقامرادی، غ (1400). روش تحقیق در محیط‌ زیست. چاپ سوم، تهران: نشر تالاب.
 
Arefi, M. (2018). Learning from informal settlements in Iran: models, policies, processes, and outcomes. New York: Palgrave MacMillan.
Carr, E. R., Wingard, P. M., Yorty, S. C., Thompson, M. C.,. Jensen N. K , Roberson, J (2007). “Applying DPSIR to sustainable development”. International Journal of Sustainable Development & World Ecology, 14(6), 543‌ـ555, DOI: 10.1080/13504500709469753.
EEA (1999). Environmental Indicators: Typology and Overview. Technical Report No.25, European Environment Agency, Copenhagen, Denmark.
Kazuva, E.; Zhang, J.; Tong, Z.; Si, A.; Na, L. (2018). “The DPSIR Model for Environmental Risk Assessment of Municipal Solid Waste in Dar es Salaam City”, Tanzania. Int. J. Environ. Res. Public Health, 15(8), 1692; https://doi.org/10.3390/ijerph15081692.
Liu, S.; Ding, P.; Xue, B.; Zhu, H.; Gao, J. (2020). “Urban Sustainability Evaluation Based on the DPSIR Dynamic Model: A Case Study in Shaanxi Province, China”. Sustainability, 12(18), 7460; https://doi.org/10.3390/su12187460.
Masera, G., Tadi, M. (eds), (2020). Environmental Performance and Social Inclusion in Informal Settlements; A Favela Project Based on the IMM Integrated Modification Methodology. Switzerland: Springer Nature.
Mohammadizadeh, M., Karbassi, A., Nabi Bidhendi, G., Abbaspour, M. (2016). “Integrated environmental management model of air pollution control by hybrid model of DPSIR and FAHP”. Global Journal of Environmental Science and Management, 2(4), 381‌ـ388. doi: 10.22034/gjesm.2016.02.04.007.
Mohanty M. (2019). Challenges of Informal Urbanization. In: Leal Filho W., Azul A., Brandli L., Özuyar P., Wall T. (eds) Sustainable Cities and Communities. Encyclopedia of the UN Sustainable Development Goals. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978‌ـ3‌ـ319‌ـ71061‌ـ7_53‌ـ1.
Narayan, D. (2002). Empowerment and Poverty Reduction: A Sourcebook. Washington, DC: The World Bank press.
Nassar, D.M., Elsayed, H.G. (2017). From Informal Settlements to sustainable communities. Alexandria Engineering Journal, 57(4), 2367‌ـ2376. doi:10.1016/j.aej.2017.09.004.
Ness, B., Anderberg, S., Olsson, L. (2010). “Structuring Problems in Sustainability Science: The MultiLevel DPSIR Framework”. Geoforum, 41, 479–488. doi:10.1016/ j.geoforum.2009.12.005.
OECD (2001). OECD Environmental Indicators. Organization for Economic Cooperation and Development, Paris, France.
Tracy, S. J. (2020). Qualitative Research Methods: Collecting Evidence, Crafting Analysis, Communicating Impact, 2nd Edition. John Wiley & Sons, Hoboken, USA.
UN‌ـHabitat III (2016). Issue paper on informal settlements, United Nations conference on housing and sustainable urban development, Paper 22, New York, 31 May 2015. https://unhabitat.org/habitat‌ـiii‌ـissue‌ـpapers‌ـ22‌ـ informal‌ـsettlements/. Accessed 5 June 2018.